OBYWATELE MAJĄ GŁOS!
Media obywatelskie – wprowadzenie do tematu

Mediami obywatelskim można nazwać zarówno lokalna telewizję w Danii, rozgłośnie radiowe tworzone przez kobiety w Indiach, internetowe przedsięwzięcia medialne Aborygenów w Australii, jak i gazetki szkolne wydawane przez uczniów olsztyńskich liceów. Co więc łączy te inicjatywy i sprawia, że zasługują one na miano mediów obywatelskich? Przede wszystkim to, że nie są to media tworzone nie przez specjalistów, lecz zwykłych obywateli. Tego typu media dają też z reguły szansę zaistnienia w przestrzeni medialnej tym, którzy znajdują się poza obszarem zainteresowań mediów tradycyjnych, na przykład: osobom starszym, bardzo młodym, mniejszościom narodowym, społecznościom lokalnym i sublokalnym. No i z reguły są to media tworzone nie dla pieniędzy, lecz z poczucia obywatelskiego obowiązku.

Prawdziwy rozkwit aktywności medialnej obywateli w wielu krajach nastąpił wraz z upowszechnieniem Internetu. Powstała niezliczona liczba portali internetowych, blogów, podcastów. Chętnych do prowadzenia tego typu społecznej działalności nie brakuje. O ile jednak media drukowane oraz internetowe mogą się rozwijać w większości krajów dość swobodnie, o tyle dostęp do eteru podlega już ścisłej regulacji. Większość uregulowań prawnych dotyczących mediów obywatelskich jest więc związana z nadawaniem ich programu na falach eteru.

Idea radia obywatelskiego narodziła się w Stanach Zjednoczonych. Do dziś sektor niekomercyjnych inicjatyw radiowych i telewizyjnych w Stanach Zjednoczonych należy do najbardziej rozwiniętych na świecie, z ponad 2500 koncesjonowanymi, niekomercyjnymi stacjami radiowymi i ponad 400 koncesjonowanymi kanałami telewizyjnymi tego typu. Z biegiem lat, także w innych krajach stawało się jasne, że zarówno model mediów publicznych, jak i ten komercyjny, mają istotne wady i potrzebne jest uzupełnienie krajobrazu medialnego o trzeci, społeczny typ mediów. Media obywatelskie zaczęły być postrzegane jako jeden z filarów demokracji.

Wyrazem szczególnej troski o rozwój mediów obywatelskich w Europie są dwa dokumenty unijne: deklaracja Rady Europy z 11 lutego 2009 roku – „Declaration of the Committee of Ministers on the role of community media in the promotion of the social cohesion and the intercultural dialogue” oraz rezolucja Parlamentu Europejskiego z września 2008 roku – „Resolution of 25 of September of 2008 of the European Parliament on Community Media in Europe”. W tym pierwszym dokumencie została umieszczona jedna z bardziej precyzyjnych definicji mediów obywatelskich. Podkreśla się w niej, że powinny być one niezależne od rządowych, komercyjnych czy religijnych instytucji, jak również partii politycznych, funkcjonować na zasadach non-profit, być oparte na współpracy wolontariuszy – członków społeczeństwa obywatelskiego w prowadzeniu i zarządzaniu, działać na rzecz społeczeństwa obywatelskiego i społeczności, której służą, być własnością i być odpowiedzialne przed społecznością, której służą, angażować się w aktywizację przedstawicieli różnych grup społecznych oraz międzykulturowy dialog. Do wspierania rozwoju takich właśnie mediów zachęcają państwa członkowskie oba te dokumenty.

Istotna pozycja mediów obywatelskich na świecie jest dziś już faktem. Trójczłonowy system mediów elektronicznych, składający się z trzech filarów: publicznego, komercyjnego i społecznego, istnieje już w ponad stu krajach. W Europie ustawodawstwo uwzględniające i wspierające istnienie trzeciego sektora mediów eterze obowiązuje na przykład w takich państwach jak: Francja, Holandia, Dania, Austria, Irlandia, Szwecja, Finlandia, Hiszpania, niektóre landy niemieckie, Wielka Brytania. Lista państw przyjaznych mediom obywatelskim nie ogranicza się jednak do „starych” krajów unii. Jednym z państw, w którym ten sektor mediów jest uważany za wyjątkowo rozwinięty, są Węgry, gdzie istnieje kilkadziesiąt koncesjonowanych stacji tego typu. W Polsce sytuację prawną elektronicznych mediów obywatelskich w eterze należy na razie określić jako nie w pełni uregulowaną.

--
dr Urszula Doliwa, adiunkt
w Instytucie Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej UWM, członek Community Media Forum Europe